بحران تنگه هرمز و جنگ ایران و آمریکا، یکی از شدیدترین شوک های انرژی از زمان آغاز جنگ اوکراین را به بازارهای جهانی تحمیل کرد. قیمت نفت برنت در اوج درگیری ها از مرز ۱۲۰ دلار عبور کرد و زنجیره تامین جهانی فولاد را از چند جهت تحت فشار قرار داد.
با بازگشایی تنگه هرمز در ۱۷ ژوئن و کاهش قیمت نفت به محدوده ۷۰ دلار، به نظر می رسد بخشی از این شوک تخلیه شده است. اما بانک جهانی و کارشناسان بازار کالا هشدار می دهند که آثار ساختاری این بحران به این زودی برطرف نخواهد شد و صنعت فولاد همچنان با چشم اندازی مبهم روبرو است.
شوک انرژی که بازار فولاد را لرزاند
بر اساس گزارش چشم انداز بازارهای کالایی بانک جهانی، اختلال در عبور کشتی ها از تنگه هرمز که حدود ۳۵ درصد تجارت دریایی نفت خام جهان از آن می گذرد، در اوج بحران حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز از عرضه جهانی نفت را تحت تاثیر قرار داد.
پیامدها در بازارهای کالایی گسترده بود. قیمت کودهای شیمیایی با پیش بینی رشد ۳۱ درصدی مواجه شد، اوره جهش ۶۰ درصدی را تجربه کرد و فلزات پایه ای مانند آلومینیوم، مس و قلع به سطوح تاریخی جدیدی رسیدند. بانک جهانی در مجموع پیش بینی کرده بود که قیمت انرژی در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۴ درصد و قیمت محصولات به طور میانگین ۱۶ درصد رشد کند.
سه مسیری که فشار به بازار فولاد رسید
صنعت فولاد از سه کانال اصلی آسیب دید:
- هزینه انرژی: فولادسازان با تکنولوژی کوره قوس الکتریکی (EAF) با جهش قیمت برق و گاز مواجه شدند.
- هزینه حمل و نقل: تغییر مسیر کشتی ها و بالا رفتن ریسک های جنگی، هزینه جابجایی سنگ اهن، قراضه و محصولات فولادی را افزایش داد.
- اختلال در عرضه: آسیب به زیرساخت های انرژی ایران، بخشی از تولید و صادرات فولاد نیمه ساخته منطقه را با اختلال مواجه کرد.
ایندرمیت گیل، اقتصاددان ارشد بانک جهانی، این مکانیزم را اینگونه توصیف می کند:
جنگ ها ابتدا از مسیر افزایش قیمت انرژی، سپس از طریق رشد قیمت مواد غذایی و در نهایت با تشدید تورم و افزایش هزینه تامین مالی بر اقتصاد جهانی فشار وارد می کنند.
هرمز باز شد؛ اما بازار فولاد آرام نگرفت
پس از اجرای تفاهم میان ایران و آمریکا در ۱۷ ژوئن، تردد نفتکش ها از تنگه هرمز به سطح پیش از جنگ بازگشت و قیمت نفت برنت تا اوایل جولای به حدود ۷۰.۷۸ دلار رسید. اما کاهش قیمت نفت به تنهایی کافی نیست.
سه عامل مانع بازگشت کامل بازار به شرایط قبل از جنگ می شوند:
- اول؛ شکنندگی آتش بس: پایان تعلیق تحریم ها در ۲۱ اوت و تداوم اختلافات سیاسی، ریسک بازگشت تنش ها را زنده نگه داشته است.
- دوم؛ زمان بر بودن بازسازی: برآوردها نشان می دهد بازگشت کامل ظرفیت صادراتی منطقه ممکن است تا سال ۲۰۲۷ ادامه داشته باشد.
- سوم؛ تغییر زنجیره تامین: بسیاری از مشتریان نفت ایران در طول بحران زنجیره تامین خود را تغییر داده اند و بازگشت تقاضا با همان سرعت گذشته قطعی نیست.
وضعیت بازار مواد اولیه فولاد
در اروپا، قیمت گاز طبیعی بین ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۶ حدود ۶۰ درصد افزایش یافت. این رشد تنها به بحران هرمز مربوط نمی شود و ریشه های ساختاری دارد؛ به همین دلیل تولیدکنندگان فولاد در آلمان، ایتالیا و اسپانیا همچنان با هزینه های انرژی بالا دست و پنجه نرم می کنند.
در بازار قراضه، قیمت HMS در آوریل از ۴۱۸ دلار در هر تن گذشت. تعدیل نسبی اخیر نه نشانه بهبود تقاضا، بلکه نتیجه بازگشت تدریجی عرضه است. بازار سنگ اهن نیز با رسیدن به زیر ۱۰۰ دلار، پایین ترین سطح از اوت ۲۰۲۵ را ثبت کرده که ضعف تقاضای چین، رشد موجودی بنادر و افزایش عرضه از استرالیا و پروژه سیماندو دلیل اصلی آن است.
سناریوهای بازار فولاد در نیمه دوم ۲۰۲۶
بانک جهانی و تحلیلگران بازار، سه مسیر اصلی را برای صنعت فولاد ترسیم کرده اند:
| سناریو | احتمال | مفروضات | پیامد برای بازار فولاد |
|---|---|---|---|
| پایه | ۶۰٪ | هرمز باز می ماند، نفت ۷۵ تا ۹۰ دلار | کاهش تدریجی هزینه تولید، اما ضعف تقاضای چین مانع رشد |
| صعودی | ۲۰٪ | بسته محرک اقتصادی چین، افزایش تقاضا | قیمت میلگرد و سنگ اهن صعودی، سنگ اهن بالای ۱۱۰ دلار |
| نزولی | ۲۰٪ | بازگشت تنش به هرمز، نفت بالای ۱۰۰ دلار | افزایش هزینه تولید همزمان با ضعف تقاضا؛ رکود تورمی |
در سناریوی بدبینانه بانک جهانی، میانگین قیمت نفت برنت در سال ۲۰۲۶ می تواند به حدود ۱۱۵ دلار برسد که در شرایط ضعف تقاضا و محدودیت های تجاری اروپا، فشار مضاعفی بر صنعت جهانی فولاد خواهد بود.
تحلیل و بررسی
چرا این بحران برای بازار فولاد ایران اهمیت دوچندان دارد؟
فولاد ایران در این بحران هم نقش بازیگر آسیب دیده را دارد و هم نقش متغیر تاثیرگذار بر عرضه منطقه ای. آسیب به زیرساخت های برق و ذخیره سازی، بخشی از ظرفیت عملیاتی کارخانه های فولادساز داخلی را کاهش داد و بازسازی این ظرفیت فرایندی زمان بر خواهد بود.
از سوی دیگر، ایران پیش از بحران یکی از صادرکنندگان قابل توجه فولاد نیمه ساخته به بازارهای منطقه ای بود. تا زمانی که صادرات به مسیر عادی برنگردد، جای خالی این عرضه در بازارهای همسایه توسط رقبا پر خواهد شد و بازگشت به جایگاه پیشین دشوارتر خواهد بود.
ریسکی که هنوز حذف نشده
مهم ترین ریسک پیش روی بازار و قیمت آهن آلات قرار دارد، ترکیب سیاسی و ساختاری است. پایان تعلیق تحریم ها در ۲۱ اوت یک تاریخ قرمز روی تقویم بازار است. اگر مذاکرات به نتیجه نرسد یا توافقات سیاسی شکسته شود، احتمال می رود بازار انرژی با شوک جدیدی روبرو شود؛ شوکی که این بار در شرایطی رخ می دهد که انبارهای احتیاطی جهان هنوز از بحران قبلی پر نشده اند.
چه کسانی بیشترین تاثیر را می گیرند؟
فولادسازان اروپایی که هم با گاز گران و هم با رقابت واردات دست و پنجه نرم می کنند در آسیب پذیرترین موقعیت قرار دارند. در مقابل، تولیدکنندگان آمریکایی با دسترسی به انرژی ارزان تر و حمایت تعرفه ای، در موقعیت نسبتا بهتری قرار دارند. برای بازار ایران، سرعت احیای زیرساخت های داخلی و روند مذاکرات سیاسی دو متغیر تعیین کننده خواهند بود.
جمع بندی
بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت نفت به محدوده ۷۰ دلار، نشانه فروکش کردن حاد ترین مرحله بحران است. اما صنعت جهانی فولاد هنوز در شرایط عادی نیست. هزینه های انرژی در اروپا همچنان بالا است، زنجیره های تامین هنوز به حالت پیش از جنگ بازنگشته اند و ریسک سیاسی در منطقه خاورمیانه به قوت خود باقی است.
برای فعالان بازار فولاد ایران، توجه صرف به متغیرهای داخلی کافی نیست. تاریخ ۲۱ اوت و سرنوشت تحریم ها، روند مذاکرات سیاسی و سیاست های اقتصادی چین، سه عاملی هستند که مسیر قیمت آهن الات در نیمه دوم ۲۰۲۶ را رقم خواهند زد.
در غیاب شفافیت کامل، محتاطانه ترین رویکرد برای بازیگران بازار، آمادگی برای هر سه سناریو و پرهیز از تصمیم گیری بر اساس خوش بینی زودهنگام است.
