فولاد مبارکه در حرکتی فراتر از تولید فولاد، رویکرد خود نسبت به پسماندهای صنعتی را از «مدیریت ضایعات» به «مدیریت چرخه مواد» تغییر داده است. این کارخانه بزرگ فولادی در سال ۱۴۰۴ با اجرای ۱۱ پروژه بهبود در حوزه اقتصاد چرخشی، موفق به ایجاد ۱۳.۵ همت اثر مالی مثبت شده که فروش و تجاری سازی ضایعات بخش مهمی از این عدد را تشکیل می دهد.

در این مسیر، سرباره فولادسازی که زمانی به عنوان خروجی ناخواسته تلقی می شد، امروز در تولید آسفالت رینگ چهارم ترافیکی اصفهان و توسعه ایستگاه ریلی کاربرد پیدا کرده است. همزمان، شناسایی و طبقه بندی حدود ۳۰۰ نوع پسماند فرآیندی و غیرفرآیندی نشان می دهد که کارخانه فولاد مبارکه رویکرد سیستماتیکی برای تبدیل مواد ثانویه به ارزش اقتصادی در پیش گرفته است.

۳۰۰ نوع ضایعات فولادی؛ شناخت دقیق پایه اقتصاد چرخشی در کارخانه فولاد

اقتصاد چرخشی در صنعت فولاد، پیش از آنکه به بازار و فروش برسد، از شناخت دقیق مواد شروع می کند. در فولاد مبارکه حدود ۳۰۰ نوع پسماند فرآیندی و غیرفرآیندی شناسایی شده که هرکدام ترکیب، روش فرآوری و کاربرد متفاوتی دارند.

برای مستندسازی این دانش، تدوین «اطلس جامع ضایعات فولاد مبارکه» در دستور کار قرار گرفته است. اهمیت این اطلس صرفا در ثبت اطلاعات فنی نیست؛ در صنعتی که بخش مهمی از دانش در تجربه کارکنان متبلور شده، مستندسازی به معنای جلوگیری از گسست حافظه سازمانی و فراهم کردن زیرساخت تصمیم گیری برای نسل های بعدی است.

با شناخته شدن هر پسماند، مسیر تبدیل آن به ماده ثانویه هموار می شود؛ چیزی که پیش از این به عنوان باقی مانده ناشناخته در انتهای فرآیند تولید فولاد قرار می گرفت.

داشبورد مدیریت ضایعات فولادی؛ هوشمندسازی چرخه مواد در فولاد مبارکه

شناخت ضایعات بدون ردیابی دقیق جریان مواد، ناقص است. فولاد مبارکه برای همین هدف، پروژه توسعه داشبورد مدیریتی فرآوری ضایعات را دنبال می کند؛ سامانه ای که قرار است جریان مواد از لحظه ورود قراضه تا فرآوری، مصرف، فروش و موجودی را در یک بستر یکپارچه رصد کند.

این پروژه تاکنون حدود ۶۰ درصد پیشرفت داشته و پیش بینی شده در سال جاری به بهره برداری برسد. با تمرکز داده ها در این سامانه، مدیران می توانند بفهمند کدام ماده بیشتر هدر می رود، کدام فرآیند نیازمند اصلاح است و کدام خروجی می تواند در زنجیره صنعت مشتری جدید پیدا کند.

در مرحله بعد، همین زیرساخت داده ای می تواند زمینه استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی و تفکیک دقیق تر ضایعات فولادی را فراهم کند.

قراضه فولادی؛ بازگشت آهن مصرف شده به چرخه تولید

قراضه شناخته شده ترین شکل بازگشت ماده در صنعت فولاد است. فولادی که یک بار در خودرو، ساختمان یا تجهیزات صنعتی به کار رفته، با پایان عمر آن محصول از چرخه خارج نمی شود؛ می تواند جمع آوری، تفکیک و دوباره ذوب شده و به ماده اولیه تبدیل شود.

در فولاد مبارکه، بازگشت قراضه به فرآیند تولید بخشی از استراتژی کاهش اتلاف و استفاده کارامدتر از منابع است. هرچه سهم بیشتری از مواد از چرخه های پیشین بازیابی شود، وابستگی کارخانه به استخراج سنگ آهن جدید کاهش می یابد؛ مسئله ای که از منظر هزینه تولید فولاد و کاهش اثرات زیست محیطی اهمیت دوگانه دارد.

سرباره فولادسازی در آسفالت و زیرساخت ریلی؛ پیوند صنعت فولاد با راه سازی

شاید ملموس ترین نمونه اجرایی اقتصاد چرخشی در فولاد مبارکه، کاربرد سرباره فولادسازی در پروژه های عمرانی باشد. سرباره پس از فرآوری مناسب، در تولید آسفالت رینگ چهارم ترافیکی شهر اصفهان به کار گرفته شده است.

در تجربه ای دیگر، سرباره فولاد مبارکه برای نخستین بار در توسعه یک ایستگاه ریلی استفاده شده که مرز میان صنعت فولاد و حمل ونقل را به شکلی عینی به هم نزدیک می کند.

در هر دو مورد، یک منطق مشترک در جریان است: آنچه در صنعت فولاد پایان فرآیند تلقی می شود، می تواند در صنعت دیگری آغاز یک فرآیند باشد. از دید فنی، استفاده از سرباره در راه سازی نیازمند رعایت الزامات فنی و استانداردهای مشخص است، اما در صورت انجام درست، می تواند وابستگی بخش ساخت وساز به مواد اولیه بکر را کاهش دهد.

۱۳.۵ همت اثر مالی مثبت؛ اقتصاد چرخشی در صنعت فولاد از شعار به عدد رسید

کارنامه فولاد مبارکه در سال ۱۴۰۴ نشان می دهد که مدیریت چرخه مواد می تواند از تعهد محیط زیستی فراتر رفته و به تصمیم اقتصادی تبدیل شود. اجرای ۱۱ پروژه بهبود در این سال، مجموعا ۱۳.۵ همت اثر مالی مثبت ایجاد کرده که ترکیبی از افزایش درآمد و کاهش هزینه بوده است.

فروش و تجاری سازی ضایعات یکی از مسیرهای اصلی ارزش آفرینی در این مجموعه بوده است. ماده ای که پیش تر باید «مدیریت» می شد، اکنون می تواند فروخته شود. محصول جانبی کارخانه فولاد می تواند در بازار مشتری پیدا کند و بهینه سازی فرآیند می تواند بدون افزایش ظرفیت، ارزش بیشتری از منابع موجود استخراج کند.

تحلیل و بررسی ایران فلز از اهمیت اقتصاد چرخشی برای آینده بازار فولاد ایران

حرکت فولاد مبارکه به سمت مدیریت چرخه مواد، نه تنها یک اقدام زیست محیطی است، بلکه با توجه به ساختار اقتصاد فولاد ایران، یک مزیت رقابتی واقعی به شمار می رود.

تاثیر بر هزینه تولید فولاد: کاهش اتلاف مواد و تجاری سازی محصولات جانبی مستقیما بر قیمت تمام شده فولاد اثر می گذارد. در شرایطی که کارخانه های فولادی ایران با فشار هزینه های انرژی و مواد اولیه مواجه اند، استخراج ارزش از ضایعات می تواند حاشیه سود را بهبود دهد؛ بدون آنکه نیازی به افزایش ظرفیت تولید باشد.

تاثیر بر بازار قراضه: تمرکز فولاد مبارکه بر بازگشت قراضه به چرخه تولید می تواند تقاضا برای قراضه داخلی را افزایش دهد. با توجه به اینکه بازار قراضه در ایران همواره با نوسان عرضه مواجه بوده، سرمایه گذاری کارخانه های بزرگ در سیستم های جمع آوری و تفکیک قراضه می تواند بر قیمت این ماده اولیه در بازار اثر بگذارد.

جایگاه صنعت فولاد ایران در زنجیره جهانی: در سطح بین المللی، رقابت جهانی فولاد به سمت کاهش کربن و استفاده از قراضه در حال حرکت است. تولیدکنندگانی که زودتر زیرساخت مدیریت ضایعات و چرخه مواد را بسازند، در رویارویی با استانداردهای صادراتی آینده موقعیت بهتری خواهند داشت. این موضوع برای صادرات فولاد ایران نیز اهمیت دارد.

اثر بر صنایع پایین دست: پیوند فولاد مبارکه با بخش راه سازی و زیرساخت ریلی از طریق سرباره، الگویی را نشان می دهد که می تواند به صنایع دیگر نیز تسری یابد. اگر صنعت سیمان، صنعت ساختمان یا کاشی و سرامیک بتوانند از محصولات جانبی فولاد به عنوان ماده اولیه استفاده کنند، زنجیره ارزش در سطح ملی طولانی تر و کارامدتر خواهد شد.

احتمال می رود که با تکمیل داشبورد مدیریت ضایعات در سال جاری، فولاد مبارکه بتواند اطلاعات دقیق تری از جریان مواد در اختیار داشته باشد و پروژه های بهبود بیشتری را شناسایی و اجرا کند.

جمع بندی

مسیری که فولاد مبارکه در اقتصاد چرخشی در پیش گرفته، نشان دهنده تحولی عمیق تر از بازیافت صنعتی است. وقتی سرباره کارخانه به آسفالت شهری تبدیل می شود و قراضه از چرخه مصرف به خط تولید بازمی گردد، مرز میان مدیریت پسماند و خلق ارزش اقتصادی محو می شود.

عدد ۱۳.۵ همت اثر مالی مثبت در سال ۱۴۰۴، صرفا یک دستاورد محیط زیستی نیست؛ نشان می دهد که مدیریت هوشمند مواد می تواند به همان اندازه که روی صرفه جویی در هزینه اثر دارد، روی درآمد نیز اثر بگذارد.

برای بازار آهن آلات ایران، این تجربه درسی مهم دارد؛ کارخانه هایی که بتوانند مسیر ماده را در چرخه تولید طولانی تر کنند، در بلندمدت هم رقابتی تر خواهند بود و هم از نوسانات قیمت مواد اولیه کمتر آسیب می بینند. فولاد مبارکه با ۳۰۰ نوع ضایعات شناسایی شده، یک داشبورد مدیریتی در حال تکمیل و چند پروژه اجرایی موفق، این مسیر را در مقیاس صنعتی آزموده است.