صنعت فولاد یکی از ستون های اصلی اقتصاد ایران است و در این میان، استان اصفهان جایگاهی بی رقیب دارد. دو کارخانه بزرگ فولادی در این استان، یعنی شرکت فولاد مبارکه اصفهان و شرکت سهامی ذوب آهن اصفهان، با هم بیش از نیمی از تولید فولاد کشور را پوشش می دهند و هر کدام در حوزه تخصصی خود پیشتاز هستند.

• فولاد مبارکه پرچمدار تولید محصولات تخت و ورق های فولادی در خاورمیانه است
• ذوب آهن اصفهان بزرگترین تولیدکننده مقاطع فولادی ساختمانی و اولین سازنده ریل در کشور به شمار می رود.

آشنایی با تاریخچه، محصولات و دستاوردهای هر دو مجموعه، تصویری روشن از ساختار صنعت فولاد ایران به دست می دهد.

مقایسه محصولات فولاد مبارکه و ذوب آهن اصفهان

کارخانه فولاد مبارکه اصفهان

تاریخچه شرکت فولاد مبارکه

شرکت فولاد مبارکه اصفهان در سال 1360 و هم زمان با دوران جنگ تحمیلی، عملیات اجرایی خود را آغاز کرد. این مجتمع عظیم در زمینی به وسعت 35 کیلومتر مربع در فاصله 75 کیلومتری جنوب غربی شهر اصفهان و در نزدیکی شهرستان مبارکه بنا شد. ساخت و ساز در آن دوران پرآشوب ادامه یافت و نتیجه آن احداث یکی از بزرگترین مجتمع های صنعتی خاورمیانه بود.

اولین کوره قوس الکتریکی این مجتمع در مهر 1370 راه اندازی شد و در 23 دی 1371 خطوط تولید رسما توسط رئیس جمهور وقت افتتاح گردید. از ابتدای سال 1372 بهره برداری تجاری آغاز شد و ظرفیت اسمی اولیه حدود 2.4 میلیون تن در سال بود. این رقم در ادامه از طریق توسعه های متوالی به 4.5 میلیون تن، سپس 7.2 میلیون تن در سال 1388 و نهایتا به 10.3 میلیون تن تا پایان سال 1397 رسید.

فولاد مبارکه از معدود شرکت های فولادسازی ایران است که زنجیره کامل تولید را از معدن کاری سنگ آهن تا نورد نهایی و تولید محصولات پوشش دار در اختیار دارد. مواد اولیه این کارخانه از معادن گل گهر، چادرملو، بافق، زرند و سیرجان ایرانیان از طریق راه آهن تامین می شود.

محصولات کارخانه فولاد مبارکه اصفهان

محصولات فولاد مبارکه در سه دسته اصلی جای می گیرند: محصولات نورد گرم، محصولات نورد سرد، و محصولات پوشش دار. این تنوع سبب شده تا صنایع گوناگون از خودروسازی و لوازم خانگی گرفته تا کشتی سازی، بسته بندی و پتروشیمی بتوانند مواد اولیه مورد نیاز خود را از این مجتمع تامین کنند.

ورق سیاه (نورد گرم)

ورق سیاه یا ورق گرم نوردیده، پرمصرف ترین محصول فولاد مبارکه است. این ورق ها در گرید ST37 و ST44 و در ضخامت های 2 تا 16 میلیمتر تولید می شوند. سطح این ورق ها به دلیل فرآیند نورد در دمای بالا، دارای پوسته اکسیدی است که مقاومت نسبی در برابر خوردگی را فراهم می کند. کاربرد اصلی ورق سیاه فولاد مبارکه در ساخت لوله، پروفیل، مخازن صنعتی و سازه های فلزی است. ورق ST52 نیز در این واحد در ابعاد 6 در 1.5 متر و ضخامت 3 تا 15 میلیمتر تولید می شود.

ورق روغنی (نورد سرد)

ورق های نورد سرد یا ورق روغنی از طریق کاهش ضخامت ورق گرم در دمای محیط تولید می شوند. این فرآیند باعث افزایش چشمگیر استحکام، صافی سطح و دقت ابعادی می شود. ورق روغنی فولاد مبارکه در ضخامت های 0.18 تا 3 میلیمتر تولید شده و در ساخت قطعات خودرو، لوازم خانگی و صنایع الکتریکی کاربرد گسترده دارد.

ورق گالوانیزه

تولید ورق گالوانیزه در فولاد مبارکه به روش غوطه وری داغ انجام می شود که مزایایی مانند پوشش ضخیم، چسبندگی بالا و مقرون به صرفه بودن را به همراه دارد. این ورق ها در ساخت لوله، ناودانی، سقف های فلزی، دودکش، قطعات خودرو و لوازم خانگی استفاده می شوند.

ورق رنگی

خط تولید ورق رنگی در امتداد خط گالوانیزه قرار دارد و به صورت پوشش دهی غلتکی طراحی شده است. این ورق ها در صنایع ساختمانی، تولید تجهیزات صنعتی و سازه های سبک مصرف می شوند و با توجه به رنگ بندی متنوع، انعطاف بالایی برای مصرف کننده نهایی دارند.

ورق قلع اندود

ورق قلع اندود فولاد مبارکه به روش الکترولیت تولید می شود. در این فرآیند محلول الکترولیت پس از طی 5 مرحله بر روی فولاد می نشیند و لایه ای از قلع تشکیل می دهد. این محصول در صنایع بسته بندی، به خصوص تولید قوطی های مواد غذایی و نوشیدنی، کاربرد اصلی دارد.

ورق آجدار

ورق آجدار از جمله محصولات ورق گرم ساختمانی است که سطح آن توسط دستگاه مخصوص آج زنی، برجستگی ایجاد می کند. ویژگی های اصلی این محصول، جوش پذیری بالا و مقاومت در برابر لغزش است. از این رو در کف خودروها، واگن ها، کف کشتی ها و مکان هایی که ایمنی ضد لغزش اهمیت دارد به کار می رود.

ورق استنلس استیل (فولاد زنگ نزن)

در نیمه دوم سال 1401 فولاد مبارکه موفق به تولید ورق استنلس استیل شد که یکی از پرکاربردترین و استراتژیک ترین ورق های فولادی در صنعت است. تولید انبوه این محصول از ابتدای 1402 با ظرفیت سالانه 50 هزار تن آغاز شده و از خروج سالانه حدود 200 میلیون دلار ارز از کشور جلوگیری می کند.

تختال (اسلب)

تختال یا اسلب محصول میانی فرآیند ریخته گری مداوم است که در مجتمع های فولاد سبا و فولاد هرمزگان (زیرمجموعه گروه فولاد مبارکه) نیز تولید می شود. تختال ماده اولیه خطوط نورد گرم است و با توجه به حجم بالای تولید گروه، سهم قابل توجهی از بازار داخلی را پوشش می دهد.

محصول	فرآیند تولید	محدوده ضخامت	کاربرد اصلی
ورق سیاه	نورد گرم	2 تا 16 میلیمتر	لوله، پروفیل، سازه فلزی
ورق روغنی	نورد سرد	0.18 تا 3 میلیمتر	خودرو، لوازم خانگی
ورق گالوانیزه	غوطه وری داغ	متغیر	ساختمان، خودرو، لوله
ورق رنگی	پوشش غلتکی	متغیر	ساختمان، صنایع سبک
ورق قلع اندود	الکترولیت	نازک	بسته بندی مواد غذایی
ورق آجدار	نورد گرم + آج زنی	2 تا 8 میلیمتر	کف خودرو، کشتی
استنلس استیل	نورد تخصصی	متغیر	صنایع شیمیایی، پزشکی
تختال	ریخته گری مداوم	ضخیم	ماده اولیه نورد

دستاوردهای فولاد مبارکه اصفهان

• بزرگترین تولیدکننده محصولات فولادی تخت در خاورمیانه با ظرفیت بیش از 10 میلیون تن در سال
• تامین مواد اولیه بیش از 3000 کارخانه و کارگاه تولیدی در سراسر ایران
• صادرات به بیش از 38 کشور در اروپا، آمریکای شمالی، خاور دور، آفریقا و خلیج فارس
• مالکیت زنجیره کامل تولید از معدن کاری تا نورد نهایی و محصولات پوشش دار
• کسب بیش از 58 هزار میلیارد تومان سود خالص در سال 1399 و تبدیل شدن به یکی از سودآورترین شرکت های ایران
• اشتغال مستقیم و غیرمستقیم بیش از 350 هزار نفر در سراسر کشور
• دریافت 11 گواهینامه و نشان افتخار بین المللی از جمله ISO 9001 و ISO 14001
• تولید استنلس استیل برای اولین بار در سال 1401 و جلوگیری از خروج 200 میلیون دلار ارز
• کسب رتبه دهم در میان 36 شرکت برتر فولادسازی جهان
• تولید 13 درصد از گندله، 27 درصد از آهن اسفنجی و 38 درصد از شمش فولادی کل کشور

کارخانه ذوب آهن اصفهان

تاریخچه کارخانه ذوب آهن اصفهان

کارخانه ذوب آهن اصفهان قدیمی ترین و اولین تولیدکننده فولاد ساختمانی و ریل در ایران است. ریشه های تاسیس این کارخانه به اوایل دوره رضاشاه باز می گردد، زمانی که کارشناسانی از شرکت کروپ آلمان برای بررسی احداث کارخانه ذوب آهن به ایران دعوت شدند. هدف اولیه، تامین ریل های مورد نیاز شبکه راه آهن سراسری بود، اما اجرای آن به تاخیر افتاد.

در سال 1344 توافقنامه ای میان ایران و شوروی امضا شد که بر اساس آن، شوروی متعهد شد در ازای صادرات گاز از ایران، کارخانه ذوب آهن اصفهان و ماشین سازی اراک را احداث کند. این کارخانه پیش از انقلاب با نام ذوب آهن آریامهر شناخته می شد و در شمال شهرستان لنجان در جنوب غربی استان اصفهان بنا گردید.

عملیات ساخت از سال 1346 با احداث کارگاه های کک سازی، آگلومراسیون و کوره بلند شماره 1 آغاز شد. در دی ماه 1350 بهره برداری اولیه با تولید چدن آغاز گردید و یک سال بعد با راه اندازی بخش فولادسازی و مهندسی نورد، تولید محصولات فولادی با ظرفیت 550 هزار تن در سال آغاز شد. افتتاح رسمی کارخانه در 23 اسفند 1351 با حضور آلکسی کاسیگین، رئیس شورای وزرای شوروی، برگزار گردید.

در سال 1351 احداث کوره بلند شماره 2 با هدف رسیدن به ظرفیت 1.9 میلیون تن آغاز شد و در سال 1357 ساختمان مجتمع چدن به پایان رسید. پس از جنگ تحمیلی، با نصب دو ایستگاه ریخته گری مداوم مدرن از ایتالیا از سال 1367، ظرفیت تولید به 2 میلیون تن رسید. در ادامه توسعه ها، ظرفیت کارخانه در سال 1391 به 3.6 میلیون تن محصول نهایی رسید. این مجتمع اکنون در زمینی به مساحت 200 کیلومتر مربع در شمال لنجان قرار دارد.

محصولات ذوب آهن اصفهان

محصولات ذوب آهن اصفهان در سه دسته کلی جای می گیرند: فولاد ساختمانی، فولاد صنعتی و فراورده های فرعی. این کارخانه اولین تولیدکننده تیرآهن بال پهن موازی و بال نیم پهن موازی در ایران بوده و تمامی محصولاتش با علامت اختصاری ESCO قابل شناسایی هستند.

تیرآهن

تیرآهن ذوب آهن اصفهان شاخص ترین محصول این شرکت است و در دو نوع اصلی تولید می شود. تیرآهن بال نیم پهن موازی در سایزهای 120 تا 300 میلیمتر و تیرآهن بال پهن موازی H در سایز 160 میلیمتر عرضه می شود. این مقطع به استحکام، دوام و تطبیق پذیری بالا شهرت دارد و در پروژه های ساختمانی و صنعتی کاربرد گسترده دارد. ذوب آهن اصفهان اولین شرکت در ایران بود که تیرآهن بال پهن را طراحی و تولید کرد.

نوع تیرآهن	سایز (میلیمتر)	استاندارد
بال نیم پهن موازی (I-BEAM)	120 تا 300	DIN, EURONORM
بال پهن موازی (H-BEAM)	160	DIN, EURONORM

میلگرد

میلگرد ذوب آهن اصفهان در دو نوع ساده و آجدار تولید می شود. این محصول در سایزهای 8 تا 36 میلیمتر و در موارد خاص با سفارش مشتری در سایزهای بالاتر نیز عرضه می گردد. تولید طبق استانداردهای ASTM A615 آمریکا، JIS G3112 ژاپن، GOST 5781 روسیه و استاندارد 3132 ایران انجام می شود. میلگرد این کارخانه به عنوان سنگ محک کیفیت در بازار ایران شناخته می شود. کارگاه نورد 300 این کارخانه ظرفیت تولید 700 هزار تن میلگرد در سال را دارد و مقاطع 12 تا 40 میلیمتر را پوشش می دهد.

نبشی

نبشی های ذوب آهن اصفهان از محصولات پرمصرف در صنایع ساختمانی و مهندسی هستند. این نبشی ها در ابعاد 40 در 40 تا 150 در 150 میلیمتر و ضخامت های 4 تا 10 میلیمتر تولید شده و نبشی های بال مساوی در سایزهای 80، 90 و 100 میلیمتر نیز در سبد محصولات این شرکت وجود دارد.

ناودانی

ذوب آهن اصفهان دو نوع ناودانی تولید می کند: ناودانی بال موازی و ناودانی بال شیبدار. این محصول در ابعاد و ضخامت های مختلف به بازار عرضه می شود و در ساخت سازه های فلزی، داربست ها و قاب های صنعتی کاربرد گسترده دارد.

ریل

ذوب آهن اصفهان اولین و تنها تولیدکننده ریل در ایران است. ریل U33 برای نخستین بار در کل خاورمیانه در این کارخانه در سال 1387 تولید شد. ریل UIC60 نیز در سال 1395 به مرحله تولید رسید. ریل های این کارخانه در پروژه های ملی مانند مترو و راه آهن سراسری کشور مورد استفاده قرار می گیرند.

مفتول صنعتی

مفتول صنعتی ذوب آهن اصفهان برای تولید محصولاتی مانند مفتول سیم طوقه، مفتول فنر، مفتول کششی و مفتول الکترود به کار می رود. این محصول از فولادهای صنعتی با مشخصات مکانیکی ویژه تولید شده و در صنایع تخصصی کاربرد دارد.

فراورده های فرعی

به غیر از مقاطع فولادی، ذوب آهن اصفهان طیف گسترده ای از فراورده های فرعی نیز تولید می کند که ارزش اقتصادی بالایی دارند.

• چدن جامد
• قطران و فراورده های آن (نفتالین، تولوئن، زایلین)
• سولفات آمونیوم
• زغال کک
• سرباره کوره بلند
• اکسیژن و ازت مایع
• گوگرد
• آهک صنعتی
• دوده صنعتی
• روان کننده بتن

دستاوردهای ذوب آهن اصفهان

• نخستین و بزرگترین تولیدکننده فولاد ساختمانی و ریل در ایران با نماد ESCO
• بزرگترین شرکت فولاد ایران از نظر تنوع محصولات با ظرفیت 3.6 میلیون تن
• اولین تولیدکننده تیرآهن بال پهن موازی و بال نیم پهن موازی در ایران
• اولین تولیدکننده ریل U33 در خاورمیانه در سال 1387
• صادرات به بیش از 33 کشور اروپایی، آسیایی و آفریقایی
• حضور در پروژه های ملی بزرگ از جمله برج میلاد، نیروگاه هسته ای بوشهر، سدها و مترو
• یکی از 8 شرکت اصلی سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (IMIDRO)
• کسب نشان استاندارد ملی ایران و گواهینامه های بین المللی ISO
• در سال 1403: تولید 2.7 میلیون تن فولاد خام، فروش 60 هزار میلیارد تومانی و رشد 7 درصدی درآمد
• بستر ساز شکل گیری بسیاری از صنایع مادر کشور از جمله پتروشیمی

تفاوت فولاد مبارکه و ذوب آهن اصفهان

با وجود اینکه هر دو کارخانه در استان اصفهان قرار دارند و هر دو در صنعت فولاد کشور نقش محوری دارند، از نظر تخصص تولید، فناوری، بازار هدف و جایگاه استراتژیک تفاوت های اساسی با یکدیگر دارند.

معیار مقایسه	فولاد مبارکه اصفهان	ذوب آهن اصفهان
سال تاسیس	1360 (بهره برداری 1372)	1344 (بهره برداری 1350)
مساحت	35 کیلومتر مربع	200 کیلومتر مربع
ظرفیت تولید	بیش از 10 میلیون تن	3.6 میلیون تن
تخصص اصلی	محصولات تخت (ورق فولادی)	محصولات مقطعی (تیرآهن، میلگرد)
فناوری اصلی	کوره قوس الکتریکی + نورد گرم و سرد	کوره بلند + نورد مقاطع
ماده اولیه	آهن اسفنجی (احیای مستقیم)	چدن مذاب (کوره بلند)
محصول شاخص	ورق سیاه، ورق گالوانیزه، ورق رنگی	تیرآهن، میلگرد، ریل
بازار هدف	خودرو، لوازم خانگی، بسته بندی، کشتی	ساختمان، عمران، زیرساخت
صادرات	بیش از 38 کشور	بیش از 33 کشور
لقب شناخته شده	بزرگترین تولیدکننده فولاد تخت خاورمیانه	مادر صنعت فولاد ایران
حضور در بورس	نماد: فولاد	نماد: ذوب

مهمترین تفاوت این دو کارخانه در نوع محصول نهایی است. فولاد مبارکه بر تولید ورق های فولادی تخت تمرکز دارد که پایه صنایع پایین دستی مانند خودروسازی، لوازم خانگی و بسته بندی هستند. در مقابل، ذوب آهن اصفهان تخصص خود را بر مقاطع ساختمانی مانند تیرآهن، میلگرد، نبشی و ریل متمرکز کرده که مستقیما در پروژه های عمرانی و زیرساختی مصرف می شوند.

از نظر فناوری نیز تفاوت اساسی وجود دارد. فولاد مبارکه از روش احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی استفاده می کند که انعطاف پذیری بیشتری در تنوع محصولات فراهم می کند. ذوب آهن اصفهان بر پایه کوره بلند و تبدیل سنگ آهن به چدن و سپس فولاد کار می کند که فناوری قدیمی تر اما اثبات شده ای است.

جمع بندی و توضیحات تکمیلی تفاوت فولاد مبارکه و ذوب آهن اصفهان

اصفهان با داشتن دو غول فولادی مبارکه و ذوب آهن، قطب بلامنازع تولید فولاد ایران است. این استان به تنهایی حدود 45 درصد از فولاد مورد نیاز کشور را تولید می کند. هر دو شرکت با وجود تخصص های متفاوت، مکمل یکدیگر هستند و زنجیره ارزش فولاد کشور را در ابعاد گسترده ای پوشش می دهند.

فولاد مبارکه با سرمایه گذاری در فناوری های نوین، تولید استنلس استیل و توسعه زنجیره ارزش از معدن تا محصول نهایی، مسیر رشد پایدار را در پیش گرفته است. ذوب آهن اصفهان نیز با تنوع منحصربه فرد محصولات از ریل تا مفتول صنعتی، جایگاه خود را به عنوان تامین کننده اصلی صنایع ساختمانی و زیرساختی کشور حفظ کرده است.

هر دو شرکت در بورس کالای ایران فعالیت دارند و قیمت گذاری محصولاتشان به عنوان مرجع بازار فولاد کشور شناخته می شود. سرمایه گذاران و فعالان بازار آهن به طور روزانه اخبار و قیمت های این دو شرکت را رصد می کنند.

در نهایت باید توجه داشت که انتخاب بین محصولات این دو کارخانه کاملا به نوع کاربرد بستگی دارد. برای پروژه های ساختمانی و عمرانی که به تیرآهن، میلگرد و مقاطع فولادی نیاز دارند، محصولات ذوب آهن اصفهان انتخاب اول بازار است. برای صنایعی که به ورق های فولادی با ضخامت و کیفیت سطح دقیق نیاز دارند، فولاد مبارکه تامین کننده اصلی خواهد بود.