صنعت فولاد ایران این روزها نه با کمبود ظرفیت، بلکه با کابوس «ظرفیت خالی» دست و پنجه نرم میکند. آمار رسمی وزارت صمت نشان میدهد از حدود ۵۵ میلیون تن ظرفیت اسمی فولاد کشور در سال ۱۴۰۴، تنها ۳۲.۲ میلیون تن تولید واقعی محقق شده؛ یعنی بیش از ۴۰ درصد ظرفیت موجود عملا خاک میخورد.
این وضعیت همزمان با تشدید محدودیت های برق و گاز و اعلام تعدیل حدود ۲۵۰ نیرو در شرکت فولاد مادکوش، نشانه ای از ورود بحران تولید به مرحله جدیدی است. سوال اصلی بازار آهن آلات این است: تا کی قیمت ها میتوانند در برابر این اختلال مقاومت کنند؟
نرخ بهره برداری ۵۸ درصدی فولاد؛ اعداد چه میگویند؟
معاون امور معادن و صنایع معدنی وزارت صمت اخیرا از بهره برداری ۵۸ درصدی از ظرفیت فولاد کشور خبر داده است. این یعنی از ظرفیت ۵۵ میلیون تنی که سرمایه گذاری های کلانی پشت آن قرار دارد، تنها ۳۲.۲ میلیون تن تولید واقعی رخ داده است.
اما نگران کننده تر از این عدد، پیش بینی همین مقام مسئول است که هشدار داده با افزودن ظرفیت های جدید و ادامه کاهش تولید، نرخ بهره برداری میتواند حتی از این سطح هم پایین تر برود. به بیان دیگر، صنعت فولاد ایران در حال دور شدن از بهینه سازی تولید است، نه نزدیک شدن به آن.
این شکاف صرفا یک عدد آماری نیست. در پس هر درصد از این ظرفیت خالی، سرمایه گذاری انجام شده، زیرساخت راه اندازی شده و نیروی انسانی آموزش دیده ای وجود دارد که به بار نمینشیند.
تعدیل نیرو در فولاد مادکوش؛ بحران از عدد به چهره تبدیل میشود
اگر آمار ظرفیت خالی برای برخی فعالان بازار هنوز انتزاعی به نظر برسد، خبر تعدیل حدود ۲۵۰ کارگر شرکت فولاد مادکوش در منطقه ویژه اقتصادی صنایع معدنی و فلزی خلیج فارس، تصویر ملموس تری از عمق بحران ارائه میدهد.
دبیر اجرایی خانه کارگر بندرعباس این خبر را تایید کرده، هرچند مدیریت شرکت توضیح رسمی ای ارائه نداده است. فعالان کارگری علت را ترکیبی از محدودیت برق و تبعات شرایط جنگی عنوان کرده اند.
این خبر به تنهایی به معنای توقف کامل مادکوش نیست، اما در کنار آمار ظرفیت خالی صنعت، تصویر مهمتری میسازد: فشار ناشی از افت تولید دیگر فقط روی اعداد فروش نیست و به هزینه های عملیاتی و اشتغال نیز رسیده است.
مکانیزم فشار؛ چرا کاهش تولید به تعدیل نیرو منجر میشود؟
منطق اقتصادی ساده است: وقتی یک کارخانه فولادی با ظرفیت پایین تر کار میکند، هزینه های ثابت (استهلاک، حقوق کادر دائمی، انرژی پایه) روی حجم کمتری از تولید سرشکن میشود. این یعنی هزینه هر تن تولید بالاتر میرود و حاشیه سود فشرده تر میشود. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، مدیران مجبور به یکی از این انتخاب ها هستند: کاهش هزینه عملیاتی، توقف خطوط غیرضروری یا تعدیل نیروی انسانی.
زنجیره فولاد زیر فشار؛ از آهن اسفنجی تا محصولات نهایی
بحران تنها در یک حلقه متوقف نمیماند. محدودیت گاز، تولید آهن اسفنجی را کاهش میدهد. کاهش آهن اسفنجی، تامین مواد اولیه کوره های قوس الکتریک را با مشکل روبه رو میکند. کوره های کمتر فعال، یعنی شمش و بیلت کمتر برای نورد. و نورد کمتر، یعنی عرضه محدودتر میلگرد، تیرآهن و ورق سیاه.
این زنجیره اختلال به شکلهای مختلف خود را نشان میدهد:
- کاهش صادرات کنسانتره و گندله به دلیل محدودیت های داخلی
- افزایش صادرات برخی محصولات فولادی نه به دلیل رونق، بلکه به دلیل ضعف تقاضای داخلی
- فشار بر قیمت تمام شده واحدهایی که با هزینه های بالاتر انرژی روبه رو هستند
هم زمان وزارت صمت از هدف گذاری ۶۳ میلیون تن برای سال های آینده صحبت میکند؛ هدفی که با توجه به بهره برداری ۵۸ درصدی از ظرفیت فعلی، دور از دسترس به نظر میرسد.
چرا قیمت میلگرد و ورق هنوز واکنش کامل نشان ندادهاند؟
یکی از سوالات مهم فعالان بازار آهن آلات این است که اگر تولید این قدر افت کرده، چرا قیمت روز آهن آلات هنوز جهش قابل توجهی نداشته است؟
پاسخ در چند عامل موازی نهفته است:
اول؛ موجودیهای انبار: بخشی از موجودی انبار تولیدکنندگان و توزیعکنندگان میتواند در کوتاه مدت کاهش تولید را پوشش دهد.
دوم؛ ضعف تقاضای داخلی: وقتی مصرف پایین است، حتی عرضه کمتر هم برای پاسخ به تقاضا کافی است. رکود ساخت و ساز و کاهش پروژه های عمرانی، تقاضا برای میلگرد و تیرآهن را محدود کرده است.
سوم؛ نرخ ارز و انتظارات بازار: قیمت آهن در بازار آزاد همواره متاثر از نرخ دلار، معاملات بورس کالا و انتظارات فعالان است، نه صرفا تابع هزینه تولید.
تحلیل و بررسی ایران فلز از آینده بازار فولاد در سایه ظرفیت خالی
چه زمانی بحران تولید به قیمت آهن آلات منتقل میشود؟
مهم ترین نکته برای تجار و فعالان بازار آهن آلات این است که «فاصله بین بحران تولید و انعکاس آن در قیمت ها» چقدر میتواند ادامه داشته باشد.
واحدهایی که:
- وابستگی بیشتری به برق یا گاز تامین شده از شبکه دارند
- در مناطقی با محدودیت شدیدتر انرژی فعالیت میکنند
- موجودی مواد اولیه پایینی دارند
- در بخش هایی با تقاضای داخلی ضعیف تر (مانند ورق ساختمانی) تمرکز دارند
بیشترین آسیب را احتمالا خواهند دید. در مقابل، واحدهایی با دسترسی به انرژی پایدارتر یا ظرفیت صادراتی بالاتر میتوانند بخشی از این فشار را مدیریت کنند.
آیا افزایش صادرات فولاد نشانه رونق است؟
خیر. در شرایط فعلی، افزایش صادرات برخی محصولات فولادی را نباید نشانه رونق صنعت دانست. ضعف تقاضای داخلی میتواند تولیدکنندگان را مجبور کند مازاد تولید خود را در بازارهای صادراتی با قیمت های پایین تر عرضه کنند. این پدیده نشانه عدم تعادل در زنجیره است، نه سلامت آن.
جمع بندی
بحران ۴۰ درصد ظرفیت خالی فولاد ایران در حال تبدیل شدن از یک هشدار آماری به یک فشار عملیاتی واقعی است. تعدیل نیروی انسانی در فولاد مادکوش، اولین نشانه قابل لمس این فشار در حلقه های زنجیره فولاد است و احتمالا آخرین آن نخواهد بود.
قیمت های فعلی بازار آهن آلات هنوز تمام هزینه این بحران را منعکس نکرده اند. بازار احتمالا در حال مصرف حاشیه امنیتی خود از طریق موجودی انبار و انطباق با ضعف تقاضا است. اما این آرامش ظاهری نباید به معنای سلامت ساختاری بازار تعبیر شود.
برای فعالان بازار آهن آلات، زمان مناسبی است تا موجودی ها، قراردادهای تامین و برنامه خرید را با در نظر گرفتن سناریوهای احتمالی بازبینی کنند. تداوم محدودیت های انرژی در ماه های پیش رو میتواند نقطه عطفی باشد که فاصله بین بحران تولید و انعکاس آن در قیمت میلگرد، تیرآهن، ورق و سایر مقاطع فولادی را کوتاه تر کند.
